به گزارش خبرنگار مهر، استاد مصطفی ملکیان در مراسم "شب ابن عربی" که عصر دیروز در خانه هنرمندان برگزار شد ضمن تشکر از دکتر موحد، در دو بخش ویژگی‌های کتاب فصوص الحکم به ترجمه و شرح دکتر محمد علی موحد و ذکر چند نکته نقد آمیز در روش سخن گفتن ابن عربی به  ویژه در کتاب فصوص الحکم به ایراد سخنانی پرداخت.

 وی اثر اخیر دکتر موحد را اثری عنوان کرد که علاوه بر مقدمه بسیار مفید آن با اسطوره شکنی ما را به دیدن بی‌پیرایه ابن عربی دعوت می‌کند.

 این استاد دانشگاه با اشاره به ترجمه و شرح 10 بخش از 27 بخش کتاب فصوص الحکم توسط دکتر موحد، افزود : درباره هر "فص" از فصوص دهگانه این کتاب 4 کار انجام شده است؛ نخست اینکه در ابتدا درآمدی درباب هر فص آمده که به هدف اساسی مولف از آن نوشتار و اصل کار او پرداخته است و سپس ترجمه فارسی آن فص به صورت بسیار دقیق و زبان پیراسته فارسی خودنمایی می‌کند.

 ملکیان ادامه داد : سومین کاری که در این اثر برای هر فص انجام شده، شرح آن‌هاست؛ البته این شرح به معنای شرح تمامی نام‌ها یا عبارات نیست اما معمولا در هر فص بخش قابل توجهی شرح شده است و در پایان فصوص دهگانه نیز تحلیلی بر فصوص قابل دسترسی است.

 وی ترجمه و شرح دکتر موحد بر فصوص الحکم را به لحاظ محتوایی و کیفی ستود و گفت : به نظرم این اثر در عرصه کار با ابن‌عربی حداقل چهار ویژگی منحصر به فرد دارد؛ نخستین ویژگی منحصر به فرد این اثر نسبت به کارهای دیگری که درباره ابن عربی انجام شده، گشودن مشکلات و تسهیل دشواری‌های کتاب است.

 این استاد دانشگاه با بیان اینکه در گذشته اغلب نویسندگان و شارحان با اهدافی چون مطرح کردن خود و به رخ کشیدن معلوماتشان به شرح آثار مختلف می‌پرداخته‌اند، اظهار داشت : فهم و درک چنین شرح‌هایی از متن اصلی هم دشوارتر می‌نمود و به عنوان مثال شرح حاج ملاهادی سبزواری از مثنوی معنوی واقعا سخت ‌تر از خود مثنوی است.

 ملکیان افزود: نکته برجسته دیگر این اثر آن است که واقعا در آن از هر گونه زیاده‌ گویی پرهیز شده و شرح، شرح دقیق همان جمله است. خصوصیت منحصر به فرد دیگر اثر مذکور این است که به واقع از هر گونه ستایش یا نکوهشی تهی بوده و در مقام نقد یا مدح مولف برنیامده است.

 وی ادامه داد : چهارمین ویژگی منحصر به فرد فصوص الحکم دکتر موحد این است که در شرح، دیگر به نکات جدید ارجاع داده نشده است و هر چه هست همان جاست. در این اثر به هیچ وجه خودنمایی وجود ندارد و مقام شارح به واقع همان مقام شرح است.

 این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود ضمن بیان نکاتی در نقد ابن عربی، گفت : در بزرگی ابن عربی هیچ گونه شکی وجود ندارد اما هیچ شخصیتی از نقد بری نبوده و به اعتقاد من با توجه به تمجیداتی که طی سالیان دراز از او صورت گرفته، امروز نقد ابن عربی و پرداختن به نقاط ضعف او بر بررسی نکات قوتش ارجحیت دارد.

 ملکیان با اشاره به حضور پررنگ عنصر تاویل در آثار شیخ اکبر، اظهار داشت : با مطالعه آثار ابن عربی در می‌یابیم که باب تاویل در نوشته‌های او نه تنها گشوده که گشاده است !، این گشادگی باب تاویل در آثار ابن عربی به هیچ وجه قابل پذیرش نیست.

 وی افزود : برای بررسی دقیق‌تر این موضوع باید ببینیم آیا به واقع عالم تاویل، عالم آنارشی محض است و هیچ گونه متدولوژی بر آن حاکم نیست؟ یعنی واقعا در بحث تاویل قرآن یا احادیث هر که هر چه بخواهد برداشت می‌کند؟  در نظر ابن عربی عالم تاویل چنین عالمی است و در این عالم شما هر چه بخواهی می‌توانی از آیات قرآن استخراج کنی!

 این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد : طرح این موضوع به معنای نفی تاویل نیست بلکه مقصود نقد رویکرد آنارشیستی به این پدیده است که به هیچ وجه قابل پذیرش نخواهد بود.

 ملکیان انتقاد دیگری که به ابن عربی وارد است را "اتخاذ نتایج وجودشناختی از واقعیات زبان شناختی" عنوان کرد و ادامه داد : نباید چنین پنداشت که می‌توان از واقعیات زبانی، برداشت‌های فلسفی و وجود شناختی کرد؛ مرزی مشخص میان واقعیت و زبان وجود دارد؛ ابن عربی با نادیده انگاشتن این اصل، نه تنها به چنین برداشتی پرداخته که برای آن توجیهات بسیاری را نیز آورده است.

 وی همچنین در توضیح دومین نقد خود به ابن عربی گفت : به عنوان مثال ابن عربی با اشاره به ریشه‌های لغوی کلمه "انسان" در جایی فراموشکاری(نسیان) و در جایی دیگر انس را از ویژگی‌های ذاتی انسان برمی‌شمرد و با اتکا به چنین نظری حتی به استدلال هم می‌پردازد، در این صورت چنانچه زبان مادری او انگلیسی می‌بود چنین استدلالی از پایه شکل نمی‌گرفت.

 ملکیان همچنین اظهار داشت : این اقدام او در حالی به کرات مشاهده می‌شود که رمزگشایی واقعیات کیهان شناختی با اتکا به واقعیات زبانی خنده‌ دار است.

 این استاد دانشگاه در ادامه سخنان خود، عدم وضوح صدق و کذب در متدولوژی تحقیقات مربوط به سخنان ابن عربی را مشکل دیگر آثار او خواند و افزود : در بررسی آثار ابن عربی گاه به سخنانی بر می‌خوریم که نمی‌دانیم با چه اصولی باید به آن بنگریم و آن را تائید، رد یا انکار کنیم.

 وی با بیان اینکه شیخ اکبر ید طولایی در عرصه تخیل دارد، ادامه داد: تخیلات ابن عربی واقعا زیباست و این خصوصیت آثار او را به سناریویی زیبا تبدیل کرده است؛ اما نقد دیگری که در این چارچوب به آثار او وارد است مطابقت این تخیلات با عالم واقع است.

  ملکیان گفت : به عنوان مثال شما در اثری همچون بینوایان به هیچ وجه نمی‌توانید تناقض یک بخش با بخشی دیگر را بیابید و البته این یکپارچگی علامت وقوع دقیق این داستان در عالم خارج هم نیست یعنی می تواند سناریویی زیبا و کاملا تخیلی باشد. آثار ابن عربی اما زیبایی این سناریو را دارد ولی با توجه به ذکر برخی نکات متضاد چه حجتی بر مطابقت آن با واقع وجود دارد؟

 این استاد دانشگاه با اشاره به موضع طرفداران ابن عربی در مواجهه با نقد مذکور، اظهار داشت : هواداران ابن عربی در چنین مواردی اعلام می‌کنند که علت اصلی این قبیل مشکلات از آنجا ناشی می‌شود که مفاهیم خاص در قالب ذهن و زبان جاری می‌شود اما ای کاش صادقان و حقیقت طلبان این سخن ویتگنشتاین را که در قضیه هفتم خود ذکر کرده می‌پذیرفتند که « آنچه در باب آن نمی‌توان سخن گفتن، باید خاموش از کنار آن گذشت!» .

وی در پایان سخنان خود افزود: اگر واقعا نمی‌توان سخنی را در قالب‌های زبانی جاری کرد و نباید آن را به زبان آورد باید با سکوت از کنار آن گذشت نه اینکه پس از گرفتاری هزاران مخاطب در دام چند دلی و ابهام به اقامه چنین دلایلی پرداخت.